tin & thư | chuyên đề | tác phẩm mới | tác phẩm của tháng | đối thoại | tác giả | gửi bài | góp ý |
sinh hoạt
đối thoại
Bàn thêm về tác quyền văn chương mạng  [đối thoại]

 

Tôi tôn trọng thái độ điềm tĩnh của Đinh Bá Anh, gạt qua bực bội cá nhân để tập trung thảo luận những vấn đế chính.

Đinh Bá Anh đã đưa ra những luận đề hợp lý, và tôi phải nói ngay rằng sẽ không có câu trả lời thoả mãn ngay lập tức cho những luận đề này. Là một người làm trong ngành thư viện ở Mỹ, tôi biết khá rõ chuyện đau đầu của việc bảo quản các sản phẩm văn hóa trên mạng. Ví dụ, hiện nay những người làm thư viện rất muốn lưu trữ các video clip trên You Tube, nhiều clip có giá trị lịch sử và nghiên cứu, như các clip ghi lại biểu tình ở Tây Tạng, Miến Điện, Iran. Bên cạnh video clip, còn có vô số những bài viết và tài liệu khác trên mạng mà giới thư viện cũng rất muốn thu thập. Chúng tôi năm nào đi hội nghị cũng bỏ ra cả buổi thảo luận chuyện này, nhưng đến nay vẫn chưa tìm được giải pháp khả thi. Trở ngại lớn nhất là vấn đề tác quyền. Những video clip nằm trên You Tube cho thiên hạ xem miễn phí thì không sao, nhưng nếu các thư viện tự ý download xuống database để giữ lại và cung cấp cho người sử dụng thư viện, có khả năng thư viện sẽ vi phạm luật tác quyền. Nếu đi xin phép từng tác giả thì lại quá mất thời gian, và rất nhiều trường hợp không khả thi (vì nhiều clip nhạy cảm chính trị được đưa lên bởi những người dấu tên). Từ góc độ của người làm thư viện, chúng tôi muốn vấn đề tác quyền được giảm bớt để việc bảo quản tài liệu và phục vụ thông tin công cộng thuận tiện hơn. Nhưng mặt khác, chúng tôi cũng hiểu rằng quyền lợi của tác giả là vô cùng quan trọng. Có thể nói, xứ Mỹ phát triển mạnh, dẫn đầu thế giới mọi lĩnh vực một phần là nhờ vào luật tác quyền hết sức chặt chẽ của nó. Nếu luật tác quyền lỏng lẻo, sẽ không ai có thể bỏ ra hàng triệu đô la đầu tư cho nghiên cứu hay làm những phim ảnh tốn kém; người ta sẽ có xu hướng chờ thiên hạ phát minh rồi đi “chôm”, như tình trạng phổ biến ở các nước Trung Quốc, Việt Nam.

Nói chung, tuy còn nhiều vấn đề cần thảo luận, luật bản quyền của Mỹ hiện nay vẫn nghiêng về bảo vệ quyền lợi của tác giả hơn là quyền lợi của công cộng. Các công ty cung cấp dịch vụ mạng, vì thế, cũng phải để cho người sáng tạo có chủ quyền gần như tuyệt đối trên sản phẩm của họ. Video clip đưa lên You Tube chẳng hạn, tác giả có thể lấy xuống lúc bất cứ lúc nào mà không cần xin phép ai cả, dù dưới những video clip đó có hàng trăm ý kiến của người xem hay nhiều đường link dẫn đến nguồn thông tin khác. Chính sự dễ dàng trong việc đưa lên và lấy tác phẩm xuống như vậy là một lý do quan trọng khiến You Tube được hàng triệu người tham gia. Nếu bây giờ You Tube bỗng đưa ra quy định video clip đưa lên không được lấy xuống, tôi tin chắc số lượng người tham gia sẽ giảm xuống rất đáng kể.

Vài diễn đàn mạng Việt Nam hiện nay có vẻ muốn cùng lúc đạt được hai mục đích: phổ biến văn chương và bảo quản tài liệu. Cả hai việc này đều rất hữu ích, nhưng khó tồn tại song song trong tình trạng không nguồn lực tài chánh. Nếu các diễn đàn có thể trả nhuận bút cho tác giả thì thoả thuận giữ bài luôn trên mạng có thể sẽ dễ dàng được chấp nhận hơn. Còn không, như tôi đã đề nghị, nên cho phép tác giả lấy bài xuống sau một thời gian nhất định khi tác giả có yêu cầu. Việc lưu giữ tài liệu trên mạng tuy cũng nhằm phục vụ lợi ích của tác giả (phổ biến tác phầm và giúp người khác nghiên cứu về họ được dễ dàng), nhưng khi tác giả có lý do riêng để bỏ qua các lợi ích này, đòi hòi của họ nên được tôn trọng.

Nhu cầu bảo quản tài liệu cho tương lai, tuy vậy, cũng hết sức cần thiết. Trong trường hợp tác giả yêu cầu lấy bài xuống, các diễn đàn có thể giữ bài của tác giả trong một database không hiển thị công cộng (dark archive), sau khi đã xoá bài trên trang chính. Trong tương lai, sau khi tác giả đã ra sách một thời gian (ví dụ sau một năm), diễn đàn có thể thoả thuận với tác giả để cho hiển thị lại các bài viết. Nhưng nếu tác giả không đồng ý thì cũng không ép buộc. Đại đa số các tác giả trên diễn đàn mạng hiện nay không nghĩ đến chuyện lấy tác phẩm xuống, ngoại trừ trong vài hoàn cảnh đặc biệt. Nhưng không phải vì vậy mà các diễn đàn mạng không để cho tác giả có quyền này, vì đây là tác quyền của họ. Các diễn đàn mạng cũng không nên lo lắng về yêu cầu rút bài xuống của các tác giả. Như đã thấy trong trường hợp You Tube, dù việc lấy các video clip xuống rất dễ dàng, You Tube chưa bao giờ rơi vào tình trạng rỗng dữ liệu. Lý do là vì người sáng tạo luôn có nhu cầu chia sẻ tác phẩm của mình với công chúng, và Internet, với khả năng phổ biến rất rộng của nó, sẽ luôn thu hút người tham gia. Điều kiện càng dễ dàng, sự thăm gia càng đông đảo. Ngược lại, những điều kiện có tính ràng buộc quá mức có thể sẽ có tác dụng ngược: thay vì lưu trữ được nhiều tài liệu, nó chỉ khiến người ta không dám gởi đến diễn đàn những tác phẩm tốt nhất của họ, thậm chí bỏ đi làm blog riêng.

Sau cùng, cần nói thêm về ý này của Đinh Bá Anh:

“Ở đây, tôi cũng chỉ có thể đưa ra câu trả lời triệt để là: nếu không muốn ảnh hưởng tới doanh số bán sách, đừng in trên mạng. Nếu đã in trên mạng, hãy chấp nhận. Nếu nhà xuất bản A không đồng ý thì tìm nhà xuất bản B. Không nhà xuất bản nào in thì thôi. Đó là cái giá của cuộc chơi.”

Cách giải quyết theo kiều như trên, thành thật mà nói, tôi thấy không được... văn minh lắm. Chúng ta cần hiểu, nhiều nhà văn Việt hiện nay tham gia các diễn đàn mạng là vì họ không có chọn lựa xuất bản nào khác, đối mặt với tình trạng kiểm duyệt độc tài trong nước và thị trường sách ngày càng thu hẹp ở hải ngoại. Trong hoàn cảnh đặc biệt của Việt Nam, các nhà văn và diễn đàn nên bàn thảo những phương cách chấp nhận được đề cùng nhau làm việc và giảm thiểu nguy cơ tranh chấp, chứ không phải thách thức nhau theo kiểu ai cần ai, “có sức chơi sức chịu”. Những đối xử kiểu dồn nhau vào chân tường như vậy chẳng đem lại lợi lộc cho bất cứ ai.

 

 

--------------

Bài liên hệ:

02.10.2009
[VĂN HỌC] ... Một tác phẩm in trên giấy rồi vẫn có thể tái bản, không ảnh hưởng tới lợi ích của tác giả và của nhà xuất bản. Còn nếu đã công bố trên mạng thì có thể ảnh hưởng tới việc bán sách. Vậy phải làm thế nào? Ở đây, tôi cũng chỉ có thể đưa ra câu trả lời triệt để là: nếu không muốn ảnh hưởng tới doanh số bán sách, đừng in trên mạng. Nếu đã in trên mạng, hãy chấp nhận. Nếu nhà xuất bản A không đồng ý thì tìm nhà xuất bản B. Không nhà xuất bản nào in thì thôi. Đó là cái giá của cuộc chơi... (...)
 
01.10.2009
[VĂN HỌC] ... Yêu cầu lấy bài xuống khỏi Da Màu của tôi, như đã nói, xuất phát từ lo ngại về việc mất hoàn toàn quyền kiểm soát tác phẩm của mình. Nó không phải một hành động “hờn dỗi” như ông Phùng Nguyễn trịch thượng nói. Nó cũng không phải chuyện “trao khăn” rồi đòi lại kiểu cải lương như Đinh Bá Anh ví von. Và dĩ nhiên nó khác rất xa hành động thu hồi sách nhằm đàn áp chính trị của Ban Tuyên Giáo... (...)
 
[VĂN HỌC] ... Đọc bài “Của các loại đỏng đảnh” của Đinh Bá Anh, tôi tự nhiên nghĩ ra cách tôi nên hiểu lại bài ca dao Việt Nam mà tôi vốn vẫn băn khoăn: Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc tím / Em có chồng rồi trả yếm cho anh / Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh / Yếm em, em mặc, yếm gì anh, anh đòi!... (...)
 
30.09.2009
[VĂN HỌC] ... Khi phải lòng, nàng tặng anh khăn mùi xoa làm vật giao duyên. Tình nồng thắm, chẳng vấn đề gì. Giờ nàng đột nhiên không yêu anh nữa, giận, đòi lại khăn mùi xoa. Giá như anh điềm tĩnh mà nói rằng, khăn em tặng anh rồi, nó đã là của em, của anh, của đôi ta. Giờ tình mình đôi ngả, nhưng xin em hãy cho anh giữ khăn làm kỉ niệm. Có khi nàng cũng mủi lòng mà thôi. Nhưng có thể vừa “chia tay mùa hè”, khó ở trong người, anh đâm cục, nói: khăn cô tặng tôi rồi thì là của tôi, về lý thì cô không có quyền gì nữa. Nhưng cô đã thích thì đây, trả lại cô, tôi càng nhẹ người! Á à, anh nói lý à. Tôi sẽ ra tòa ly dị, tôi sẽ phân minh tài sản... (...)
 
28.09.2009
[VĂN HỌC] Tôi không hề biết ông Phan Nhiên Hạo, ông Phùng Nguyễn và ông Trần Tân Định ngoài đời thực, mà hoàn toàn chỉ tiếp xúc với con người – tư tưởng của các ông trên mạng. Nhưng qua cuộc trao đổi giữa các ông, tôi cũng có một vài suy nghĩ muốn trao đổi lại: đầu tiên là về vấn đề quyền tác giả trên các website tiếng Việt về văn chương, nghệ thuật, chính trị, xã hội... miễn phí và sau đó là cách hành xử giữa những người góp phần tạo nên đời sống văn hóa trên mạng... (...)
 
[VĂN HỌC] Đúng ra, góp ý này phải được gởi đến Tiền Vệ từ tuần trước, nhưng rồi tôi đổi ý chỉ vì không muốn làm sự việc rắc rối thêm. Nhưng nay, nhân đọc bài của ông Phùng Nguyễn trả lời Phan Nhiên Hạo và một độc giả, tôi quyết định gửi đến Tiền Vệ ý kiến của tôi... (...)
 
[VĂN HỌC] chia tay mùa hè / chia tay phan nhiên hạo / chia tay ễnh ương / “có cuộc chia tay nào mà không đầy / nước mắt?” / (nguyên sa) / nhưng may thay... (...)
 
27.09.2009
[VĂN HỌC] Trong cách nhìn của tôi, bài viết “Trả lời ông Phùng Nguyễn” của Phan Nhiên Hạo (Phan Nhiên Hạo) gần đây là một cử chỉ gỡ gạc tuyệt vọng của kẻ hụt chân và chỉ giúp bạn đọc nhìn rõ hơn tính khí không được rộng rãi của người viết... (...)
 
23.09.2009
[VĂN HỌC]... Trước nay thỉnh thoảng ta lại thấy có những kẻ sau khi cơm không lành canh không ngọt, nghỉ chơi với nhau, thì lôi thư từ của nhau ra mà đem lên báo, lên mạng để bôi bác. Trong quan hệ cá nhân, những trò đó đã không ngửi được thì trong quan hệ chữ nghĩa lại càng không ngửi nổi. Chia tay kiểu đó là chia tay luôn với văn minh chứ còn gì nữa?.. (...)
 
22.09.2009
[VĂN HỌC]... Trong bài “Chia tay mùa hè” đăng trên Da Màu mới đây, ông Phùng Nguyễn đã viết một đoạn dài có tựa đề “Chia tay Phan Nhiên Hạo”, trong đó đề cập đến chuyện lấy bài của tôi xuống khỏi Da Màu. Cách viết của ông Phùng Nguyễn có thể gây ngộ nhận và không được đàng hoàng. Tôi thấy cần phải lên tiếng. Tôi hy vọng chuyện này cũng đem lại một kinh nghiệm bổ ích cho những người làm văn chương mạng Việt Nam hôm nay... (...)

 


Các hoạ phẩm sử dụng trên trang này được sự cho phép của các hoạ sĩ đã tham gia trên trang Tiền Vệ

Bản quyền Tiền Vệ © 2002 - 2018